Leśnicy, myśliwi, las i zwierzyna "łowna"

Normalni ludzie myślą, że leśnictwo i myślistwo, las i zwierzęta to różne strony tej samej monety.
Prawda jest nieco bardziej skomplikowana, właściwie jest wręcz schizofreniczna.

W skrócie:

• Leśnik zawodowo hoduje las. Przynajmniej takie ma oficjalne zadanie. Właściwie to nawet porównanie z rolnikiem i jego polem ziemniaków nie wzbudza jego oburzenia dopóki ilustruje jego prawo do władzy nad podległym obszarem. Ma nawet wspólną cechę z rolnikiem: nie lubi na swoim polu zwierzaków, które by jemu plony nadgryzły, przeryły lub stratowały.
• Myśliwy hobbystycznie hoduje zwierzynę "łowną" w lasach i na polach. Tak przynajmniej jest w Polsce - z głodu polują czasem kłusownicy, ale nie oficjalni myśliwi, którzy należą zwykle do zamożniejszych warstw ludności.
  Myśliwy lubi sobie postrzelać, a nawet ustrzelić, i aby tego dokonać musi mieć dość "celów". Dlatego chce mieć dużo zwierzyny "łownej" w lasach, krzakach i ewentualnie na polach. Aby to osiągnąć, niejeden jest gotów nawet dopłacić do zabawy, by na przykład zorganizować zakup paszy na zimowe dokarmianie zwierząt.

Jak to wygląda w świetle prawa?

Dualizm jest prawnie usankcjonowany:
jest ustawa "Prawo Łowieckie" i jest ustawa "O Lasach". Obydwie ustawy prawie się nie zauważają wzajemnie, za wyjątkiem może kuriozalniego rozwiązania rozliczeń finansowych z Lasami Państwowymi, o czym będzie dalej.

Prawo Łowieckie oddaje władzę nad zwierzyną "łowną" w ręce organizacji społecznej, czyli Polskiego Związku Łowieckiego (PZŁ).

Ustawa O Lasach oddaje władzę nad lasami, czyli nad roślinnością, w ręce leśników.

Wspomniałam już o "hodowaniu lasu". To wyrażenie i kilka poniższych nie są moim wymysłem, to tak jest - nie ten artykuł będzie poświęcony na analizę niektórych dialektów języka polskiego..

A więc, hodowanie lasu zaczyna się od nasionka, orzeszka czy żołędzia, potem jest albo "nalot", czyli samosiejki, albo sadzonki, podrosty, młodniki, drągowiny, później całkiem zauważalny las, w międzyczasie trzebieże, czyli przerzedzanie lasu lub wycinki pielęgnacyjne i o ile nie zdarzy się jakaś większa katastrofa, to przychodzi czas, kiedy las się "użytkuje" (czyli wycina) lub las staje się "przestojem" - ma przekroczony wiek rębny i powoli traci wartość dla tartaków, ale nabiera kolejnych wartości dla przyrody. W końcu kiedyś, jeśli nie wejdzie drwal, to wejdzie wiatr z grzybami, stare drzewa umrą i cykl zacznie się od nowa.

Leśnicy do niektórych zwierząt "łownych" podchodzą z mieszanymi uczuciami.
Tak jest na przykład z dzikami: docenia się ich zdolność wyjedzenia nawet 70% zimujących poczwarek brudnicy mniszki czy radykalnego ograniczenia ilości chrabąszczy. Z drugiej strony na dziki wskazuje się, jako na głównych "żołędziożerców", dzięki którym są problemy z naturalnymi odnowieniami dębów. (Na ten temat będą inne artykuły).

Jeżeli jednak chodzi o jeleniowate, to leśnicy mają do nich stosunek jednoznacznie negatywny: zwierzaki są oskarżane o wyjadanie, tratowanie, łamanie młodników oraz o obdzieranie z kory nieco starszych drzewek.
Leśnicy uważają, że pojemność ekologiczna polskich lasów została już dawno przekroczona. To wszystko dzięki z jednej strony brakowi dużych drapieżników, a z drugiej strony dzięki polityce hodowlanej myśliwych, czy PZŁ.

Na ogromnych obszarach klęskowych, jak na przykład w Sudetach czy pożarzysku w Kuźni Raciborskiej, obecność zwierząt jeleniowatych powoduje problemy z odbudową zniszczonych lasów - wyjadają sadzonki.

Według źródeł "leśnych", wysokość strat spowodowanych przez zwierzęta w lasach jest wielokrotnością odszkodowań wypłaconych rolnikom przez PZŁ.

Muszę przyznać, że nie znalazłam kryteriów oceny wartości strat w lasach. Wiem, że rolnikom wypłaca się odszkodowania w postaci wartości materiału siewnego po ocenie przez inspektora wielkości strat.

A jak sprawa wygląda z punktu widzenia myśliwych?

Obwód łowiecki jest zarządzany przez łowczego. Łowczy powinien znać swój teren, ponieważ to on opracowuje plany "pozysku", czyli odstrzału zwierzyny.
W praktyce, łowczy jest często leśnikiem, ale to inna sprawa formalnego "konfliktu interesów".

Jeżeli zwierzaki wejdą rolnikowi na pole i narobią szkody, to obwód łowiecki wypłaca rolnikowi odszkodowanie. To jest proste i zrozumiałe. Rolnicy zwykle są niezadowoleni z odszkodowania, ale to też jest proste i zrozumiałe.

Zadziwiające zjawiska zaczynają się w kontaktach z Lasami Państwowymi. Myśliwi nie wypłacają odszkodowań za stwierdzone straty na przykład w młodnikach, myśliwi wypłacają kary za niewykonanie planu "pozysku". Plany "pozysku" zwykle nie są wykonywane.
Wydawać by się mogło, że panom i paniom ze strzelbami nie chce się iść do lasu postrzelać.
Albo, że zbyt duża troska o kultywowanie "tradycji myśliwskiej" przyćmiła im wzrok...
Albo, że plan był ustalony za wysoko...
Albo, że zwierzaki sobie poszły...
Albo, że jakaś zaraza przyszła...
Albo...

No właśnie, ale jak policzyć zwierzęta w lesie?
Tak na prawdę, nie ma porządnych metod. Można liczyć tropy na śniegu, można badać DNA w znalezionych bobkach, można zrobić "pędzenie próbne", czyli zorganizować nagonkę w kierunku przesieki z dobrą widocznością, gdzie czekać mają obserwatorzy liczący zwierzaki. Zwykle ta ostatnia metoda daje najwyższe wyniki, ale jest możliwa do przeprowadzenia na terenie płaskim, i z przesiekami. Jednak nadal pozostaje pytanie na temat dokładności uzyskanych wyników.

No dobrze, ale przecież zwierzyna jest dokarmiana, aby nie robiła szkód, szczególnie zimą.
Dokarmiają dzieci szkolne, koła łowieckie i okoliczni mieszkańcy - więc o co tu chodzi?

Prawdopodobnie sposób dokarmiania poważnie wpływa na zimowe straty powodowane w młodym lesie. Badania wykazały, że jak na przykład taki jeleń naje się buraków lub kapusty (a chętnie to zrobi, jeśli by mu to umożliwić), to w brzuchu dostaje rewolucji, wszystkie żołądki mu fermentują, dostaje biegunki i aby problem rozwiązać szuka gałązek w pierwszej kolejności dębu. Jeśli nie ma dębu, to cokolwiek twardego jest zjadane, nie z głodu, ale jako lekarstwo.

To jak w takim razie, co należy robić, aby przynajmniej nie szkodzić?

Wyniki badań Instytutu Badawczego Leśnictwa (IBL) wskazują na możliwe kierunki szukania rozwiązań w celu w miarę niskokosztowego ograniczenia szkód.
Opieram się tutaj na moich wspomnieniach z lektury książki pani Eleonory Szukiel Ochrona drzew przed ssakami roślinożernymi. Książka jest wydana przez Centrum Informacyjne Lasów Państwowych i nie tylko leśnicy mogą ją spokojnie przeczytać.
W chwili pisania tego artykułu była do nabycia przez sklep internetowy.

• Kalendarz i metodyka prowadzenia prac leśnych
  Wszelkie trzebieże młodników i inne wycinki powinny się odbywać w sezonie jesienno- zimowym.
  Jest to kolejny bardzo racjonalny argument za tym, aby nie wycinać młodników w sezonie wegetacyjnym, czyli między innymi sezonie lęgowym ptaków. Pewnie leśnicy zaraz się odezwą, że oni takie prace wykonują głównie w sezonie jesienno-zimowym, ale problem polega na stosunku tego "głównie" do całości. Jak jest w rzeczywistości to każdy wie.
  Scięte drobne drzewka i gałęzie wyciętych większych drzew nie powinny zostać usuwane. Gałęzie jednej sciętej 80-letniej sosny ratują cyt.: "657-2628 sosen w młodniku" przed wyjedzeniem.
  Kłodę można zabrać nawet po ogryzieniu, a gałęzie wystarczy zostawić - nie spalać ich na porębie. Do wiosny większość i tak zniknie.

  Tak wynika z badań i eksperymentów przeprowadzanych w latach 80-tych i 90-tych zeszłego stulecia na terenie Kotliny Biebrzańskiej.
  Racjonalna gospodarka leśna produkuje nadmiar biomasy gałęzi w stosunku do potrzeb zwierząt jeleniowatych, w tym nawet łosi. Wystarczy ten nadmiar w odpowiednim czasie udostępnić zwierzętom, to obniżą się szkody.

• Postępowanie z obgryzionymi drzewami.
  Zaobserwowano, że zwierzęta wielokrotnie wracają do drzewek, które były przedtem już ogryzione, nieraz przez kilka kolejnych lat. Prawdopodobnie dlatego, że akurat akurat te okazy im bardziej smakowały niż inne.
  Wniosek: jeśli te drzewka i tak są spisane na straty, to dlaczego ich nie zostawić dla ochrony innych drzewek?

• Racjonalna dieta dokarmianych zwierząt.
  Leśnicy powinni się dogadać z myśliwymi i okoliczną ludnością w sprawie zalecanej diety dokarmianych zwierząt.
  Przede wszystkim należałoby ograniczyć dokarmianie, jeżeli nie jest to absolutnie konieczne. Dokarmianie powinno bazować na paszach dla zwierząt naturalnych, aby z jednej strony zwierzaków potem nie ciągnęło za smakołykami na pola, a z drugiej strony, by nie dostawały rewolucji w brzuchach, którą by uspokajały w młodnikach.

  Pisałam wyżej o zaletach ograniczenia stosowania warzyw do dokarmiania zwierząt w lesie.
  Tak samo należałoby zastanowić się nad ograniczeniem tak powszechnego dokarmiania sianem. Dlaczego? Siano, jako pasza sucha wzmaga zapotrzebowanie na płyny. Jeżeli brak jest w lesie dostępnych wodopojów, pragnienie bywa najczęściej zaspokajane przez obgryzanie gałęzi lub kory.

  Testowano dokarmianie zwierząt wysuszonymi gałęziami z liściami, tzw. liściarkę. Okazuje się (cóż za odkrycie!), że zwierzaki chętniej zjadają świeżo scięte gałęzie, nawet bez liści, niż te suszone z liściami.

  Testowano z dużym powodzeniem różne warianty kiszonek z dużą zawartością gałęzi, trawy i kory.

  Przy okazji wykazano, że ze zmielonego igliwia sosny można robić bardzo pożyteczny wzmacniający dodatek witaminowy do pasz zwierząt hodowlanych.
  Czy to oznacza możliwość dodatkowych dochodów dla leśnictw lub firm przetwarzających produkty leśne?

• Kryteria odstrzału zwierzyny.
  Leśnicy powinni dogadać się z myśliwymi na temat kryteriów wyboru zwierzyny do odstrzału.
  Obecnie populacja jeleni i saren odbudowuje się po załamaniu z lat 90-tych. Średni wiek zwierząt jest niski.
  Dojrzały samiec potrzebuje mniej paszy niż ciężarna łania lub podrostek.
  I tu kłania się kuriozalny system rozliczeń kół łowieckich z Lasami: koła łowieckie płacą za niewykonanie planu odstrzału, nawet, jeśli akurat oszczędzono "medalowe" dorosłe okazy w celu poprawy stanu populacji zwierząt. Dopiero niedawno Lasy Państwowe dogadały się z PZŁ.

  Cytat z opracowania GUS "Leśnictwo 2007"
  

  Problemem dyskutowanym w kręgach myśliwych, leśników i biologów łowieckich, jest niewielka reprezentacja w polskich łowiskach najstarszych jeleni-byków, czyli powyżej 10 roku życia. W celu zmiany tego stanu, w 2005 r. wprowadzono nowe zasady gospodarowania tym gatunkiem. Polegały one na zaostrzeniu kryteriów selekcji wśród najmłodszych byków (do 5 roku życia) oraz na ściślejszym limitowaniu wielkości odstrzału w poszczególnych kategoriach wiekowych.
  Równolegle Zarząd Główny PZŁ zawarł porozumienie z Dyrekcją Generalną Lasów Państwowych, w którym włodarze większości polskich lasów postanowili nie naliczać kar za niezrealizowanie planów pozyskania jeleni, jeśli było ono konsekwencją nie wykonania odstrzału byków w starszych klasach wieku.

• Dynamit, czyli drapieżniki w lesie.
  Leśnicy nie mają nic przeciwko wilkom czy rysiom w lesie. Te zwierzęta same gałęzi nie zjadają, a samą swoją obecnością wpływają na ograniczenie szkód w młodnikach. Dlaczego?
  Jeżeli w lesie są ludzie, to jelenie lub sarny trzymają się pod osłoną krzaków i z nich nie wychodzą. A co tam robią? No, więc gryzą, co im zasmakuje, chociażby z nudów lub z nerwów, a jak długo siedzą w jednym miejscu to dużo stratują.
  Jeśli w lesie są duże drapieżniki, to jeleniowate przede wszystkim nie siedzą długo w jednym miejscu, raczej trzymają się otwartych przestrzeni, aby na czas wypatrzyć niebezpieczeństwo i zbijają się w mniejsze stada. Drapieżniki precyzyjnie eliminują osobniki słabe i chore, wpływając pozytywnie na ogólny stan zdrowotny populacji.
  Takie są wnioski z badań w Bieszczadach.

  Leśnicy widzą możliwość reintrodukcji wilków na wielkich obszarach leśnych w północno-zachodniej Polsce.

Powyższe zalecenia dotyczą w miarę zdrowego lasu.

Ośmielę się wyrazić niepopularny pogląd, że pod nieobecność wilków lub rysiów, pewne ich pozytywne funkcje pełnią psy wałęsające się bez towarzystwa ludzi.
Tutaj od razu odezwaliby się myśliwi opisując "szkody w zwierzynie" spowodowane przez drapieżniki, w tym i przez wałęsające się psy. Dla wałęsających się psów jest tylko kula.
Rolnicy odzywają się dopiero wtedy, kiedy wilki wypłoszone z lasu przez myśliwych lub przez brak zdobyczy, zajmują się znacznie łatwiejszym zajęciem na terenach zamieszkałych.

Echa tej dyskusji ciągle wracają: zredukowana w ostatnich latach populacja jeleni i zdziesiątkowana przez choroby populacja saren w Bieszczadach i wilki zaczynające atakować zwierzęta domowe. Straty hodowców zwykle są duże, ponieważ zwierzęta domowe są zwykle w zagrodach i nie mogą uciec, dlatego ginie ich więcej, niżby wynikało ze zwykłego głodu u drapieżników.
Wilki w takiej sytuacji się rozleniwiają i rzeczywiście muszą być odstrzelone, bo już raczej do lasu nie wrócą.

A co z płotami w lesie?

Napisałam już dosyć opisów kolejnych wycieczek szlakiem płotów w lasach oliwskich. Gdańscy leśnicy tłumaczą je intensywnymi próbami wprowadzania dębów, które normalnie są zagłuszane przez stary las i wyjadane przez zwierzęta. Czas na wnioski.
Jakie błędy rzucają się w oczy na naszym terenie?

• Pokrętne wyjaśnienia zasadności istnienia płotów.
• Ogradzane są zbyt duże powierzchnie. Może dzięki temu oszczędzi się kilka metrów siatki, ale... Wygląda to przynajmniej paskudnie.
  Przegradzane są ścieżki zwierząt. Skutki są różne: dzikom udaje się przecisnąć czy podkopać pod ogrodzeniem, sarny próbują ogrodzenie przeskoczyć w jakimś obniżonym miejscu. Skutek jest taki, że na "moim" poletku obserwacyjnym są wyraźne ścieżki dzików chodzących sobie między sadzonkami dębów za płotem.
  Wiosną będzie widać, czy dębom to zaszkodziło, czy nie.
• Ogradzane są łąki śródleśne, które przeznaczono do zalesienia. Dyskusyjne jest moim zdaniem zalesianie każdego niezadrzewionego kawałka ziemi w lesie. W końcu zwierzyna powinna mieć jakieś spokojne pastwiska, niekoniecznie w bezpośrednim sąsiedztwie domów i ambon.
• Płoty utrzymywane są zbyt długo. Czasem mam wrażenie, że płoty chronią przed wyjedzeniem przede wszystkim jeżyny kłębiące się między trzymetrowymi dębami.
  Jak dotąd żyrafy jeszcze nie występują na wolności w polskich lasach. Owszem, akurat w Oliwie żyją, ale w ZOO.
• Ogradzane są wszystkie uprawy, czyli obszary z młodymi sadzonkami Jeśli to miałoby je chronić przed quadami - być może byłoby to zasadne. Nie jestem pewna, czy tak samo powinny być chronione pionierskie olchy na podmokłych łąkach czy głogi na suchych grzbietach poręb jak i zagrożone wyjedzeniem nowowprowadzane gatunki drzew.
  Nie jestem "siedliskową fundamentalistką" - uważam, że warto eksperymentować w lesie, o ile jest to uzasadnione.
• Ochrona lasu przed quadami?
  Na dzisiaj widzę niewiele rozwiązań, jeżeli władcy Polski nie zdecydują się rzeczywiście ukrócić tą epidemię...
  Proponuję:
  Więcej zostawiać wiatrołomów i rosochatych gałęzi na ziemi w lesie. To wyjdzie tylko lasowi i zwierzętom na zdrowie.
  Monitoring wjazdów do lasu. Koszty instalacji powinny się zwrócić w bardzo krótkim czasie.

Pomyślałby ktoś, że zwierzęta i rośliny w lesie to jedność. Tak by się na zdrowy rozum wydawało... Jednak naszym władcom udało się tą jedność rozdzielić...

I to by było na tyle...
Basia Głowacka 29.01.2009
P.S.
A co na obszarach rzeczywistych problemów z odbudową lub przebudową lasów? Jak coś zobaczę, to opiszę.

Formularz kontaktowy

do spisu treści